Anafylaxis - allergische reactie

Anafylaxis of anafylaxie is een algemene allergische reactie van het gehele lichaam welke al binnen enkele minuten kan ontstaan. Deze reactie wordt ook wel ‘anafylactische shock’ genoemd. Er zijn verschillende organen die vooral betrokken zijn bij deze gevaarlijke, in principe zelfs levensbedreigende, reactie van het lichaam. De anafylactische reactie treedt in de meeste gevallen op in het eerste uur na het contact met de veroorzaker (bijvoorbeeld een insectenbeet of voedsel). Des te sneller de anafylactische shock ontstaat, des te ernstiger is het beloop van deze anafylactische reactie.


Symptomen anafylactische shock

De symptomen van een anafylactische shock worden veroorzaakt doordat er in het lichaam massaal histamine uit de ontstekingscellen komt (en vele andere stoffen die soortgelijke reacties veroorzaken). De stof histamine veroorzaakt vervolgens spierspasmen in de luchtwegen wat kortademigheid en een piepende ademhaling als gevolg heeft. Bovendien worden de bloedvaten in het lichaam wijder en meer doorlaatbaar voor vocht. Oedeem vorming, roodheid van de huid, roodheid van de slijmvliezen en uiteindelijk een daling van de bloeddruk zijn het gevolg van deze reactie van de bloedvaten.

De symptomen bij anafylaxis kunnen per anafylactische reactie verschillen. De volgende klachten kunnen ontstaan bij anafylaxie:

  • Huid: roodheid, jeuk, bulten (netelroos) en zwelling (angio-oedeem).
  • Neus en ogen: niezen, loopneus, verstopte neus, roodheid, jeuk en branderigheid van de ogen, tranen.
  • Mond en keelholte: zwelling van de tong, zwelling van het gehemelte of zwelling van het strottenhoofd (zogenaamd glottisoedeem).
  • Maag-darmkanaal: misselijkheid, braken, buikkrampen en/of diarree
  • Longen: kortademigheid, piepen, slijmvorming en/of ademstilstand
  • Zenuwstelsel: duizeligheid, spierzwakte, epileptische aanvallen, incontinentie voor urine of poep
  • Hart- en vaatstelsel: bloeddrukdaling (‘anafylactische shock’), ritmestoornissen, hartstilstand

Anafylaxie is in feite een levensbedreigende aandoening, omdat de luchtwegen en het hart-vaatstelsel bij deze reactie betrokken zijn. Patiënten met reeds bestaande ziekten van deze organen (zoals astma, hartfalen en/of hartritmestoornissen) hebben een verhoogd risico op een ernstige afloop in het geval van een anafylactische reactie.

Oorzaak anafylactische shock

Als u een anafylactische shock heeft gehad, is het belangrijk dat u samen met uw arts de oorzaak vindt. Bij zo’n 10% van de anafylactische reacties wordt ondanks diverse testen helaas nooit een oorzaak gevonden. In Nederland zijn de belangrijkste oorzaken van anafylaxie als volgt:

  • Insecten allergie
    Een wespensteek of steek van de bij
  • Voedsel allergie
    Met name de pinda allergie
  • Natuur-rubber-latex
    Eiwitten van het natuur-latex-sap kunnen bij contact met de slijmvliezen een allergische reactie veroorzaken. Een allergie voor natuur-rubber-latex komt voornamelijk voor bij mensen die regelmatig in contact zijn geweest met latexproducten, zoals kinderen die op jonge leeftijd vaak zijn geopereerd (een belangrijke risicogroep zijn kinderen met een ‘open ruggetje’ of met aangeboren afwijkingen aan de urinewegen) en werknemers in de gezondheidszorg die veel met latex handschoenen hebben gewerkt.
  • Geneesmiddel allergie
    Pijnstillers (zoals acetylsalicylzuur, NSAID’s of niet-steroïdale ontstekingsremmers), antibiotica (zoals penicilline) en andere anesthesie medicatie (zoals lidocaïne en spierverslappers) die tijdens operaties worden gebruikt.

Meer zeldzame oorzaken van anafylaxis zijn:

  • Een erfelijk tekort van een enzym
    Dit komt voor bij de ziekte genaamd ‘hereditair angio-oedeem’
  • Mastocytosis (urticaria pigmentosa)
    Bij deze zeldzame ziekte is er een teveel aan allergische mestcellen die grote hoeveelheden histamine vrij kunnen maken na contact met o.a. insecten, geneesmiddelen, röntgencontrastmiddelen en inspanning.
  • Warmte of kou
    Stijging van de lichaamstemperatuur (bij zware inspanning of koorts) of daling van de lichaamstemperatuur (ijskoud drinken, zwemmen in koud water, airconditioning) kunnen in zeldzame gevallen de oorzaak zijn van anafylactische reacties. Soms is deze vorm van anafylaxis een uiting van een voedselallergie.
  • Onbekend
    Dit wordt idiopatische anafylaxis genoemd. Hiervan spreekt men als alle andere oorzaken van anafylaxis na uitgebreide vragenlijsten en aanvullend onderzoek uitgesloten zijn.

Behandeling anafylaxie

Bij de behandeling van anafylaxie moet onderscheid gemaakt worden tussen het voorkomen van een aanval en het behandelen van een eenmaal onstane anafylactische reactie.

Het voorkomen van een anafylactische aanval
Indien de oorzaak voor de anafylaxis bekend is, moet er alles aan gedaan worden om contact met de veroorzaker te voorkomen. Dit kan bijvoorbeeld inhouden: het vermijden van insectensteken, het vermijden van het voedingsmiddel, het zoeken naar een andere medicatie in het geval van een geneesmiddelallergie. Soms is in het geval van een insectenallergie ook immunotherapie een optie.

Behandeling van een eenmaal ontstane anafylactische shock
De behandeling van anafylactische symptomen bestaat in feite uit drie stappen. In eerste instantie wordt gekozen voor adrenaline, aangezien adrenaline snel en effectief oedeemvorming, bloeddrukdaling en spierspasmen in de luchtwegen tegengaat. Adrenaline wordt toegediend in het spierweefsel en niet in het onderhuidse weefsel zodat het voldoende effect heeft. Er bestaat de mogelijkheid dat de patiënt zelf, of iemand uit de naaste omgeving, de adrenaline toedient met behulp van een zogenaamde ‘adrenalinepen’ (merknaam: Epipen). Dit zijn kant-en-klare spuiten gevuld met de stof adrenaline. Voor mensen met een hartaandoening of aandoening van de bloedvaten, dient in overleg met de arts te worden gekeken of de voordelen van het gebruik van een adrenalinepen opwegen tegen de eventuele risico’s.
Stap twee is het geven van antihistaminica. Deze kunnen als tablet of in spoedgevallen als injectie worden toegediend. Stap drie is het geven van ontstekingsremmers (zogenaamde ‘corticosteroïden’) om additionele klachten en late reacties van anafylaxis te voorkomen. Ook ontstekingremmers kunnen als tablet of door middel van een injectie worden toegediend.